Zamek Królewski w Chęcinach jest jednym z najcenniejszych zabytków województwa świętokrzyskiego. Jego historia sięga przełomu XIII i XIV wieku, stanowiąc świadectwo świetności polskiego średniowiecza. Dzieje warowni mocno związane były z historią Polski, m.in. ze względu zorganizowania u jej podnóża zjazdu rycerstwa i możnowładztwa w 1331 r. Tenże przez część badaczy uważany jest za pionierski w procesie tworzenia polskiego parlamentaryzmu szlacheckiego. Ponadto Zamek był niejednokrotnie rezydencją władców i ich żon, miejscem przechowywania skarbca koronnego czy więzieniem stanu.
O pierwszych zniszczeniach twierdzy czytamy już w lustracjach królewskich z XVI i XVII w. Z pewnością przełomowym wydarzeniem był rokosz Zebrzydowskiego, ponieważ w 1607 r. zbuntowana przeciw królowi szlachta zdobyła Zamek, paląc go w środku. Po tych zniszczeniach trudu odbudowy podjął się starosta chęciński Stanisław Branicki, jednak już w czasie potopu szwedzkiego warownia ponownie uległa dewastacji w wyniku działań wojsk szwedzkich
i siedmiogrodzkich. Dzieła zniszczenia dokonały ponownie wojska szwedzkie, tym razem w pierwszej dekadzie XVIII w., kiedy na terytorium Rzeczypospolitej rozgrywała się Wielka Wojna Północna.
Do polepszenia stanu Zamku nie przyczynił się z pewnością początkowe lata zaborów. Początkowo obszar dawnego województwa sandomierskiego wszedł w domenę zaboru austriackiego, a władze arcyksiążęce nakazały w 1796 r. rozbiórkę zamkowych murów. Dodatkowo ówcześni mieszkańcy wykorzystywali często powstały w wyniku działań dewastacyjnych doskonały materiał, wykorzystując go później do budowy własnych domów. Przez wiele lat twierdza chęcińska pozostawała jednak świadectwem dawnej świetności.
Zamek od zawsze budził zainteresowanie historyków, publicystów, krajoznawców czy artystów. Julian Ursyn Niemcewicz w swoim dziele pt. „Podróże historyczne po ziemiach polskich…” stwierdził, że ruiny zamku w Chęcinach są „najdawniejszym i najwspanialszym starożytności polskich zabytkiem”. Niezwykle cennymi źródłami pozostają rysunki J. F. Carosiego czy F. P. Usenera z przełomu XVIII i XIX w., przedstawiające Zamek z tamtego okresu. Pozostałości warowni, jak i samo miasto często były inspiracją dla twórców, w tym m.in. Józefa Szermentowskiego, autor znanego obrazu pn. „Procesja w Chęcinach”, znajdującego się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach. Niejednokrotnie znajdujemy grafiki przedstawiające warownię w periodykach z okresu XIX i XX w., jak choćby w czasopismach „Kłosy”, „Przyjaciel Ludu”, „Tygodnik Ilustrowany” czy „Tygodnik Powszechny”. Wśród dziewiętnastowiecznych badaczy i publicystów zajmujących się chęcińskim Zamkiem znajdujemy m.in. Michała Balińskiego, Jana Nepomucena Chądzyńskiego, Franciszka Sobieszczańskiego, Kazimierza Strączyńskiego czy Tomasza Święcickiego.
O istocie zachowania zabytku pisał też sam Henryk Sienkiewicz, który na łamach jednej z miejscowych gazet zamieścił list otwarty pt. „O opiekę nad ruinami zamku w Chęcinach”. Sprawą zachowania ruin zajęli się też m.in. Adolf Dygasiński czy Adolf Szyszko-Bohusz, który jako jeden z pierwszych postulował odbudowę Zamku. Niestety – tragedia czasów I wojny światowej dotknęła również murów warowni. W 1914 r. wojska austro-węgierskie zbombardowały Zamek z powodu umieszczenia na środkowej baszcie obserwatorium wojsk rosyjskich, przez co na zdjęciach sprzed stu lat widać wyraźny uszczerbek w jej murach.
Niezwykle istotnym wydarzeniem dla Chęcin i górujących nad miastem ruin było nadanie Zamkowi 9 marca 1932 r. statusu zabytku, co było pokłosiem działań konserwatorsko-renowacyjnych, prowadzonych w latach 20-tych i 30-tych XX w. Od tego czasu warownia została objęta wyjątkową ochroną, co potwierdzone zostało
15 lutego 1967 r. poprzez decyzję Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej o wpisaniu do rejestru zabytków ówczesnego województwa kieleckiego zamku w Chęcinach. Odnowienie i rozszerzenie wpisu nastąpiło natomiast w 1988 r., kiedy to powiększono obszar objęty ochroną.
Konrad Szymański
Fot. Zamek Królewski w Chęcinach
Anita Skowera
Michał Piorun
Sławomir Rakowski
