Wzniesiony na skalistym wzgórzu 367 m n.p.m., Zamek Królewski w Chęcinach był w średniowieczu jedną z najważniejszych warowni w koronie — miejscem zjazdów rycerskich, depozytem skarbca koronnego, więzieniem stanu i rezydencją królewskich żon.
Zamek Królewski w Chęcinach wzniesiono na grzbiecie skalistego wzgórza najprawdopodobniej na przełomie XIII i XIV wieku, z inicjatywy Wacława II, króla Czech i Polski.
Pierwsze wzmianki źródłowe pochodzą z 1306 roku, kiedy to w dokumencie wystawionym przez Władysława Łokietka zamek (łac. castrum nostrum ducale) wraz z jedenastoma wsiami miał zostać przekazany biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie. Duchowny był politycznym przeciwnikiem Łokietka, którego Piast chciał przeciągnąć na swoją stronę — zaplanowany zabieg dyplomatyczny spalił jednak na panewce i już w 1307 r. warownia ponownie weszła w domenę monarszą.
Z tego okresu pochodzi też wzmianka o pierwszym zamkowym urzędniku, trzymającym pieczę nad chęcińską twierdzą — nosił imię Wrocław (łac. Wroclaus).
- Przełom XIII / XIV w. · budowa
- 1306 · pierwsza wzmianka
- 1307 · powrót do korony
Warownia była obiektem wysokiej rangi, ośrodkiem życia politycznego, gdzie kilkakrotnie zwoływano zjazdy przedstawicieli stanu rycerskiego. Najbardziej znanym był zjazd z 26 maja 1331 r., określony przez Jana Długosza jako generalis omnium terrarum conventus — zjazd rycerstwa i możnowładztwa ze wszystkich terenów wchodzących ówcześnie w skład Polski.
Podczas zwołanego colloquium Władysław Łokietek przekazał administrowanie Wielkopolską swojemu synowi — księciu Kazimierzowi, późniejszemu królowi.
Twierdza była też jednym z miejsc koncentracji wojsk polskich udających się na wojnę z Krzyżakami, której apogeum stanowiła bitwa pod Płowcami z 27 września 1331 r.
Władcy doceniali wyjątkowo wysokie walory obronne zamku, usytuowanego w centralnej części kraju. Wspominany już król Łokietek zdecydował się zdeponować właśnie tu skarbiec koronny, w obawie przed zagrożeniem krzyżackim.
Z podobnych powodów w 1318 r. arcybiskup gnieźnieński Janisław podjął decyzję o czasowym przeniesieniu diecezjalnych kosztowności do chęcińskiej warowni.
Chęciny stały się od średniowiecza stolicą powiatu oraz miejscem odbywania sądów ziemskich (tzw. roczki sądowe) i grodzkich. Najwyższym urzędnikiem zamkowym był starosta, pełniący funkcje administracyjno-sądowe.
Z biegiem lat starostowie przestawali osobiście pełnić swoje obowiązki, przerzucając je na podstarościch czy burgrabiów, a prerogatywy sądownicze przejął sąd grodzki. Zaczęli też traktować królewszczyzny niemal jako swoją własność, a płynące z nich dochody lądowały w ich kiesach.
- Walenty Dembiński · kanclerz wielki koronny
- Stefan Czarniecki · bohater wojny szwedzkiej
Twierdza służyła też jako więzienie stanu. Karę odbywali tu m.in. Andrzej Garbaty, przyrodni brat i zacięty wróg Władysława Jagiełły, oraz Jan Hińcza z Rogowa, oskarżony o romans z Sońką Holszańską.
Jan Długosz pisał w swych Kronikach, że Hińcza został „wtrącony głęboko do brudnej wieży w Chęcinach [i] omal nie wyzionął ducha od smrodu w więzieniu".
Po wygranej bitwie pod Grunwaldem w 1410 r. przetrzymywano na zamku znaczniejszych jeńców krzyżackich. Więziony był też, wzięty do niewoli w bitwie pod Koronowem, Michał von Küchmeister — późniejszy wielki mistrz krzyżacki w latach 1414–1422.
Zamek pełnił też funkcje rezydencjonalne dla polskich władców i ich rodzin. W jego murach kilkakrotnie gościli królowie z dynastii piastowskiej (Władysław Łokietek, Kazimierz Wielki), a także Władysław Jagiełło. Warownia wraz z podległymi wsiami dedykowana była również żonom i wdowom królewskim.
Z pewnością przebywała tu druga żona ostatniego króla z dynastii Piastów, Adelajda Heska, która po dwóch latach przeniosła się do Żarnowca. W starszej historiografii znajdziemy też informacje, że przez pewien czas pomieszkiwała tu Elżbieta Łokietkówna, sprawująca rządy w imieniu swojego syna Ludwika.
Z całą pewnością gościła w Chęcinach Sońka Holszańska, która w 1425 r. z powodu zarazy przeniosła się tu z Wawelu wraz z synem Władysławem — późniejszym Warneńczykiem. Przynajmniej od jej czasów starostwo chęcińskie regularnie traktowane było jako oprawa posagu, wnoszonego przez królowe — aż do śmierci królowej Katarzyny Habsburżanki, trzeciej żony Zygmunta II Augusta.
Najbardziej znaną królową, która rezydować miała w chęcińskim zamku, była Bona Sforza, żona Zygmunta I Starego. Jej nienajlepsze relacje z synem Zygmuntem Augustem doprowadziły — po śmierci królewskiego męża — do konfliktu i decyzji o opuszczeniu przez nią naszego kraju.
Włoszka znana była z przedsiębiorczości, dzięki czemu udało jej się zgromadzić spore skarby. Postanowiła je wywieźć do Italii. W trakcie odjazdu rezydować miała w Chęcinach, skąd wyruszyła w drogę z precjozami załadowanymi na kilkuset wozach.
Legenda
Pech chciał, że orszak musiał przejechać drewniany most na rzece Nidzie, który runął pod ciężarem skarbów. Część z nich bezpowrotnie utonęła w nurtach rzeki, a legenda głosi, że duch królowej pojawia się na Zamku w Chęcinach i poszukuje swojej własności…
Zamek kilkakrotnie ulegał zniszczeniu. Lustracje królewskie z lat 60. XVI wieku opisywały ówczesny stan faktyczny, który już wtedy wymagał poprawy.
Pierwszymi zdobywcami warowni byli rokoszanie Zebrzydowskiego w roku 1607, którzy podstępem zajęli, złupili i spalili chęcińską twierdzę. Dzieła renowacji i przebudowy dokonał starosta chęciński Stanisław Branicki — jego wkład komisarze sejmowi określili na kwotę 5446 zł i 15 gr, co ówcześnie było kwotą niemałą.
Kolejnych zniszczeń dokonały wojska szwedzkie, kozackie i siedmiogrodzkie w czasie potopu. Najbardziej niszczycielski był najazd z 1 kwietnia 1657 r., kiedy ucierpiały też same Chęciny. Po wojnie zamek zaczął podupadać, a dzieła zniszczenia dokonali po raz kolejny Szwedzi w czasie Wielkiej Wojny Północnej.
XVIII wiek był czasem stopniowej degradacji warowni i utraty jej znaczenia — czego najlepszym przykładem stało się przeniesienie rezydencji starościńskiej do Podzamcza Chęcińskiego.
Po III rozbiorze Polski zamek popadł w ruinę — wtedy to opustoszał nawet budynek mieszkalny mieszczący kancelarię grodzką. Mury bardzo ucierpiały na skutek działalności miejscowej ludności, pozyskującej stąd materiał na budulec, oraz od ostrzału artyleryjskiego w czasie I wojny światowej.
Pierwsze prace konserwacyjne ruin prowadzono już w latach 80. XIX wieku — nie bez powodu:
Julian Ursyn Niemcewicz nazwał chęcińskie ruiny „najwspanialszym starożytności polskich zabytkiem".
Ważne dla poznania historii zamku były badania prowadzone w latach 1959–1961 przez Bohdana Guerquina, Jerzego Rozpędowskiego i Józefa Kaźmierczyka. Do dziś prowadzone są prace zabezpieczające obiekt jako „trwałą ruinę".
- 1932 · uznanie za zabytek
- 1947 · układ urbanistyczny Chęcin
- 1948–49 · remont wież
- 1967 · rejestr zabytków
- 1988 · rozszerzenie ochrony
Zamek dzieli się na dwie części: starszą (górną), rozciągającą się między dwoma okrągłymi basztami, oraz młodszą (dolną), z ostrołukową furtą i czworoboczną basztą dobudowaną w XV wieku.
Wjazd prowadził od strony wschodniej przez zwodzony most i wysuniętą przed basztę bramę zabezpieczoną żelazną kratą (tzw. broną), opuszczaną na noc.
Zamek górny
Brama przylegała do wieży, która podnosiła obronność tego punktu. Z drugiej strony baszty bramnej przylega sklepione pomieszczenie, w którym według tradycji mieścić się miała kaplica zamkowa — tam też przechowywano skarbiec koronny.
Przy murze północnym znajdują się ruiny budynku mieszkalnego z zachowanymi otworami okiennymi oraz sklepionymi piwnicami. Druga z okrągłych baszt służyła za ostatni punkt oporu w razie oblężenia — grube mury i zapasy żywności pozwalały czekać na odsiecz.
Zamek dolny
Pełnił funkcje gospodarcze. Pośrodku jego dziedzińca znajduje się otwór po studni, wykutej w skale na głębokość 100 metrów. Prawdopodobnie przez nią i podziemny korytarz prowadzący do chęcińskiego kościoła utrzymywano łączność w czasie oblężenia — znalazło to odbicie w legendzie o połączeniu z kościołem na Karczówce.
Według innych podań, w podziemnych lochach znajdują się jeszcze skarby pozostawione w pośpiechu przez królową Bonę, a na wzgórzach pojawia się wieczorną porą rycerz cwałujący na czarnym koniu.
Ciekawostką jest, że w latach 60. XX w. w okolicach zamku nakręcono film „Pan Wołodyjowski" w reżyserii Jerzego Hoffmana.
Duch królowej Bony
Obecnie zamek w Chęcinach jest jednym z najczęściej odwiedzanych zabytków tego typu w Polsce. Potężne baszty dominują nad okolicą i widoczne są już z trasy biegnącej do Krakowa.
Do dziś zachował się pełen obwód zewnętrznych murów obronnych, dwie wieże, baszta i fundamenty budynków mieszkalnych. W wieży wschodniej mieści się punkt widokowy, skąd przy ładnej pogodzie widać wierzchołki Tatr.
