Dwudziestowieczną historię Polski najbardziej ukształtowały dwie wojny światowe, które diametralnie zmieniły losy naszego kraju. O ile wydarzenia lat 1914-1918 przyniosły nam upragnione odzyskanie niepodległości, o tyle działania wojenne z okresu 1939-1945 to jeden z najcięższych momentów w naszych dziejach. Najazd III Rzeszy i Związku Radzieckiego na Polskę we wrześniu 1939 r. doprowadził do podporządkowania tych terenów okupantom i rozpoczęcia prawdziwej gehenny, która stała się udziałem mieszkańców II Rzeczpospolitej.
Polska nie poddała się jednak wrogom – już w czasie wydarzeń wrześniowych podjęto decyzję o utworzeniu podziemnej konspiracji, której zadaniem było prowadzenie dalszej walki z wrogami okupującymi nasz kraj. Pierwszą organizacją realizującą te cele była Służba Zwycięstwu Polski, powołana jeszcze podczas oblężenia Warszawy 27 września 1939 r. na rozkaz dowódcy obrony gen. Juliusza Rómmla. Kontynuacją SZP był założony jeszcze w tym samym roku Związek Walki Zbrojnej, który rozwijał założenia swojej poprzedniczki, tworząc pełną strukturę organizacyjną z Komendą Główną na czele.
Armia Krajowa została powołana do życia rozkazem Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w dniu 14 lutego 1942 r. i zorganizowana została na bazie wspominanego ZWZ, tworząc pion wojskowy Polskiego Państwa Podziemnego. Utworzenie organizacji związane było z potrzebą konsolidacji wszystkich sił zaangażowanych w odzyskanie niepodległości i podejmujących działania zbrojne. Akcja scaleniowa doprowadziła do zjednoczenia ze sobą (w niektórych przypadkach częściowego) ZWZ, Batalionów Chłopskich, Narodowych Sił Zbrojnych czy Narodowej Organizacji Wojskowej. W najlepszym okresie liczebność AK sięgała ponad 350 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, będąc największą w Europie podziemną organizacją konspiracyjną. Struktury Armii rekrutowały się zarówno spośród zawodowych żołnierzy, jak i ochotników, tworząc coś w rodzaju pospolitego ruszenia, skupiającego osoby w różnym wieku, wykonujące różne zawody i posiadające różne poglądy.
Walka prowadzona przez Armię Krajową była rozwijana na szeroką skalę, niespotykaną w innych częściach Europy. Do zadań poszczególnych oddziałów należały wszystkie najistotniejsze działania mające na celu walkę z okupantem, w tym prowadzenie wywiadu i kontrwywiadu, dywersja, propaganda niepodległościowa, pozyskiwanie broni i produkcja środków walki, utrzymywanie łączności radiowej i kurierskiej, szkolenie kadr czy pomoc represjonowanym. Organizowano szerokie działania na rzecz uwięzionych w obozach jenieckich czy obozach zagłady (jak choćby działalność rotmistrza Witolda Pileckiego w obozie Auschwitz-Birkenau), podejmowano trud legalizacji i zapewnienia osobom poszukiwanym bezpieczeństwa. Dział organizacyjny Kedyw (Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej) przeprowadzał niejednokrotnie akcje likwidacyjne wymierzone przeciw zdrajcom i konfidentom. Wykonywał też wyroki śmierci na głównych autorach represji wobec narodu polskiego, jak choćby na dowódcę SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie Franzu Kutscherze czy zastępcy komendanta więzienia na Pawiaku Franzu Bürklu. Łącznie oblicza się, że AK przeprowadziła ponad 110 tys. akcji zbrojno-dywersyjnych.
Głównym i nadrzędnym celem istnienia Polskiego Państwa Podziemnego było zorganizowanie ogólnonarodowego powstania, obejmującego zasięgiem wszystkie obszary II Rzeczpospolitej. Pod kryptonimem akcji „Burza” krył się plan odzyskania suwerenności na terytoriach okupowanych przez wroga. Największą operacją militarną w czasie wojny, która wchodziła w skład ww. akcji było powstanie warszawskie, rozpoczęte 1 sierpnia 1944 r. Wobec przygniatającej przewagi w wyposażeniu, organizacji i przy braku pomocy ze strony stacjonujących tuż za Wisłą wojsk radzieckich, powstanie zakończyło się klęską. Ostatecznie 19 stycznia 1945 r. gen. Leopold Okulicki wydał rozkaz rozwiązujący Armię Krajową, a działania Armii Czerwonej w czasie działań zbrojnych w kolejnych miesiącach walnie przyczyniły się do zniszczenia struktur organizacji poprzez aresztowania, wywózki i wcielania siłą do Armii Berlinga członków konspiracji.
Armia Krajowa miała swoje struktury również na terytorium dawnego województwa kieleckiego, w tym okolic Chęcin, podlegającym według ówczesnej nomenklatury Okręgowi Radom-Kielce. Jedną z bardziej brawurowych i udanych akcji Plutonu II krp. Józefa Domagały ps. „Wilk” było rozbrojenie silnego oddziału niemieckiego na Czerwonej Górze. W czasie akcji śmierć poniosło kilku wyższych oficerów oraz żandarmi, a w ręce partyzantów dostały się cenne mapy oraz lista osób przeznaczona do aresztowania. Niestety – zakończyło się to tragicznie dla Chęcin. W nocy z 1 na 2 czerwca 1944 r. Niemcy otoczyli miasto i po serii aresztowań przewieźli jedną z grup do siedziby kieleckiego Gestapo. Tam po długich przesłuchaniach 39 osób straciło życie w wyniku rozstrzelania.
Działania Armii Krajowej w czasie II wojny światowej należy uznać za dowód sprawności organizacyjnej polskiego podziemia. Niezaprzeczalnie wielki wkład wniosła ona do dziejów Polski, dając dowód niezłomności i hartu ducha, połączonego z żarliwym patriotyzmem i nadzieją na odzyskanie pełnej niepodległości. Należy w tym miejscu pamiętać o każdej z osób, która wzięła udział w tym heroicznym przedsięwzięciu, zarówno o zawodowych żołnierzach, jak i prostych ludziach, którzy wnieśli swój wkład w powrót Polski na mapę Europy.
Z okazji 80. rocznicy utworzenia Armii Krajowej Gmina Chęciny pragnie uczcić to wydarzenie poprzez podświetlenie Zamku Królewskiego w barwach biało-czerwonych.
Cześć Ich pamięci
Konrad Szymański
